Galaksiler Arasında Galaksimiz Samanyolu
Halis Toprak | |
Toprağın, bahçedeki bitkilerin tarlası olup, rengârenk çiçekleri, lezzetli meyveleri bitirmesi gibi, gökyüzü de yıldız çiçeklerinin tarlası haline getirilmiştir. Kudreti Sonsuz, koca bir incir ağacını toplu iğne başı kadar küçücük bir çekirdekten, dev bir çamı buğday tanesi kadar küçük bir tohumdan çıkardığı gibi, bir çay kaşığı kadar su ağırlığındaki bir maddeden -ki bu madde hidrojen toz ve gaz bulutlarının meydana getirdiği nebülözdür- milyarları aşkın yıldızlarla dolu bir galaksiyi yaratmıştır. Sayısız sırlı hazinelerle bezenmiş olan kâinat, düşünen ve akleden insanların okuyup anlaması, anlayıp irfana ermesi için yazılmış dev bir kitaptır.
Her tarafını gezmek kaç insana nasip olduğunu bilemediğimiz bu muhteşem kâinatın buutları arasında, gözümüzde büyüttüğümüz Dünyamız bir toz parçası bile olamamaktadır (Sh. 466’daki büyük resim). Kâinat sahnesinde maddî yapısıyla bir noktacık bile olamayan insanın büyüklük taslaması ise düşündürücüdür. Dünyamız, güneş sisteminin bir elemanı, güneş sistemi de Samanyolu galaksisini meydana getiren yüz milyarlarca yıldız kümelerinden sadece biridir. Dünden bugüne pek çok astronom uzayda, birbirlerine milyonlarca ışık yılı uzaklıkta milyarlarca yıldız kümesinin olabileceğini tahmin ediyordu. Bugün, gelişen teknolojiyle bu tahminler doğrulanmaktadır. 1995 yılı başlarında bir başka galaksi daha keşfedildi. “Biz göğü büyük bir kudretle bina ettik” (Zariyat, 47) hakikati gün be gün tahakkuk etmektedir. İslâm âlimlerinin yazdıklarından haberi olmayan fizikçi S. Hawking, evrenin genişlemesi hadisesinin 20. yüzyıla kadar nasıl olup da fark edilemediğine mânâ veremediğini söylüyor.
Bugün artık galaksilerin her yöne doğru bizden uzaklaştığını biliyoruz. Uzay bilimcileri kâinatı şişen bir balonun yüzeyi gibi düşünüyorlar. Ancak gerçek kâinat, balonun yüzeyi gibi iki değil çok boyutludur ve her yöne doğru genişler. Yeri gelmişken belirtelim; milyarlarca, trilyonlarca ton ağırlığındaki yıldızlar, gezegenler ve buutlarını ancak matematikçilerin anlayabileceği büyüklükteki galaksiler ve galaksi kümeleri uzay içerisinde korkunç bir hızla hareket ederler. Meselâ, dünya saatte yaklaşık 1670 km hızla kendi ekseni etrafında döner. Biliyoruz ki, bugün en hızlı mermi bile saatte ortalama 1800 km’lik yol alır. Kâinatta hız kavramının dünyadaki ölçülerle karşılaştırıldığında aklı durduracak boyutta olduğu görülüyor. Dünya böyle, peki ya güneş sistemi? Bu sistemin sürati mantık sınırlarını zorlayacak derecededir. Kâinatta sistemler büyüdükçe sürat artmaktadır. Güneş sisteminin galaksi merkezi etrafındaki dönüş hızı saatte yaklaşık 720 bin km’dir. Pek çok başka faktör gibi, bu başdöndürücü hız, aslında dünya üzerindeki yaşamımızın pamuk ipliğine bağlı olduğunu gösterir; buna rağmen, kâinat milyarlarca yıldır o hassas nizamını ve hayatını devam ettiriyor? Hangi ilim, hangi kudret, hangi iradeye bağlı olarak?!
Önceleri galaksi topluluklarının gelişme safhalarının soldan sağa doğru olduğu, yani zamanla galaksi kolları arasındaki mesafenin arttığı zannedilmekteydi. Fakat bugün bu düşüncenin aksine, gelişme safhalarının sağdan sola doğru olduğu ortaya konuldu. Galaksiler kâinatta homojen bir şekilde dağılmamışlardır. Gruplaşarak kümeler teşkil ederler. Bazı astronomlar, sayıları belki de yüz kadar olan bu tür kümelerin, çapları yaklaşık 100 milyon ışık yılına ulaşabilecek dev kümeler halinde yeniden toplanabileceğini düşünmektedir. Aynı astronomlar galaksileri şekillerine göre eliptik ve spiral galaksiler olarak sınıflandırıyorlar. Pek çok galaksinin eliptik olmasına nazaran Samanyolu spiral galaksidir.
Yakın zamana kadar astronomlar Samanyolu’nun yapısını tam olarak ortaya koyamıyorlardı. Hubble teleskobu ile Samanyolu’nun haritası netleşti ve nedir, ne şekildedir sorularına cevap bulunabildi. Hele son üç yıldır elde edilen uzay görüntüleriyle, özellikle Samanyolu galaksisinin periyodik olarak aylık haritası çıkarılabilmektedir.
Sadece dev teleskoplarla değil, gök cisimlerinin bütün elektromanyetik ışınlarının yer ve durumlarını tesbit eden gelişmiş uydu araçlarıyla da Samanyolu’ndaki değişmeler ve gelişmeler gözlenebilmektedir. Radyo dalgaları ve gama, röntgen ve hatta ultraviyole ve kızılötesi ışınlar Samanyolu’nu daha yakından izlemeye yarayan, aydınlatıcı birer penceredirler. Mesela “Cobe” adlı kızılötesi uydu aracı ile galaksimiz Samanyolu‘nun çekirdek kısmının kollar şeklinde gerildiği gözlenmiş ve bu merkezden iki ana kolun paralel bir şekilde kıvrılmadan hemen önce yavaş yavaş uzadığı tesbit edilmiştir. “Rosat” adlı röntgen uydu aracı ile yıldızlar arasında bulunan gazın Samanyolu’nda köpük şeklinde dağıldığı gözlemlenmiştir.
Geceleri, yere dökülmüş samanlardan meydana gelmiş bir yol görünümünde olduğundan adına Samanyolu denilen bu galaksimizin diskinin çapı yaklaşık 100 bin ışık yılıdır. Toplam galaksi kütlesinin yarısına sahip olan disk; gaz, toz ve genç yıldızlardan müteşekkildir.
İzafiyet teorisinden bildiğimiz gibi, limit hıza sahip ışık, galaksimizin bir kenarından diğer kenarına yaklaşık 100 bin yılda (bir jetle ancak 100 milyar yılda ulaşılabilir) varır; Güneş sistemini ise 12 saatte kat eder. Güneş sistemimiz Orion spiral kolunun yanı başındadır ki, buranın Samanyolu’nun merkezine uzaklığı yaklaşık 30.000 ışık yılıdır (285 trilyon km). Spiral kolun Samanyolu galaksisinin merkezi etrafında bir defa dönmesi yaklaşık 250 milyon yıl sürer. Bu dönüşü bugüne kadar 50 defa yapmıştır; çünkü bu spiraller merkezden (çekirdekten) daha önce gelişmişlerdir, yani tahmini 15 milyar yıl önce. Buna göre diyebiliriz ki, Samanyolu Dünya’dan üç kat daha yaşlıdır. Yaratılışından bugüne kadar Samanyolu’nda ne bir kaos, ne de bir karışıklık görülmüş ve yaşanmıştır. Çünkü bütün bunlarda zerre kadar olsun hesap hatası ve şaşmaya rastlamak mümkün değildir.
Evet, bu gerçekler, “O semayı yükseltti ve ölçü verdi.” (Rahman, 7) ilahi hakikatinin ilim diliyle ilanıdır. |
|
Astronomi